Պատմություն


 ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ 1991-2012 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

     Հայաստանի հանրապետության անկախության հռչակումը: Հայաստանի անկախության հռչակագրի դրույթներից ելնելով՝ խորհրդարանը որոշեց 1991թ. Սեպտեմբերի 21-ին հանրպետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե՝ ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով: Հանրապետության բնակչության ճնշող մեծամասնությունը՝ 2մլն 43 հազար մարդ (կամ քվերակության իրավունք ունեցողների 94,39%) «այո» ասաց անկախությանը: Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա 1991թ. Սեպտեմբերի 23-ին հանրապետության Գերագույն խորհուրդը Հայաստանը հռչակոց անկախ պետություն:
     Այսպիսով՝ իրականացավ անկախություն ձեռք բերելու հայա ժողովրդի երազանքը:
1991թ. Հեկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեց նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ: Ձայների ճնշող մեծամասնությունթյամբ (83%) հանրապետության նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագաը՝ Գագիկ Հարությունյանը:
     Անկախության ուղին բռնած հանրապետության և նրա նորընտիր ղեկավարության ծանր փոձությունների էին սպասում: Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից: 1991թ. Նեյոմբերին հերթական անգամ խակվեց Ադրբեջնից եկող գազամուղը: Սկսվեց Հայաստանի Էներգետիկ շրջափակումը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուղումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը, տնտեսությունը կանֆնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ:
    1991թ. Դեկտեմբերի 8-ին Մինսկի մոտակայքի Բելովեժկ բնակավայրում երեք սլավոնական հանրապետությունների՝ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու համաձայնագիրը: Միաժամանակ հայտարարվեց միջազգային համագերծակցության նոր սուբյետկի՝ Անկախ Պետությունների Համագերծակցության կազմավորման մասին: Միութենական նախկին հանրապետություններից Մինսկի համաձայնագրին առաջինն արձագանքեց Հայաստանի Հանրապետությունը երը ողջունեց նաև ԱՊՀ-ի ստեղխումը՝ հայտնելով նրա միանալու իր պատրաստակամությունը:
     1991թ. Դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա Աթայում 11 ինքնիշխան պետություններ, բացի Վրաստանից և մերձբալթյան երեք հանրապետություններից, ստորագրվեցին համաձայնագրերի ԱՊՀ ստեղծման մասին: Դրանով իրականացան ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և հանրապետությունների անկախությունը:
     Այսպիսով՝ ազգային ժողովրդաարական շարժումով ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախությունը:
     Սահմանադրության ընդունումը: Անկախության հռչակումից կարճ ժամանակ անց ՀՀ- ստացավ համընդհանուր միջազգային ճանաչում: Սկսվեց հայող անկախ հանրապետության պետական շինությունը:
     Հանրապետության պետական-քաղաքակա կյանքի ամենակարևոր իրադաձություններից էր սահմանադրության ընդունումը, որը տեղի ունեցավ 1995թ. Հուլիսի 5-ին: Նոր սահմանադրությունը դրեց ամբողջառիրակա համակարգից դեպի ժողորդվար պետության անցնելու իրավական հիմքերը: Այդ իրավական ձևակերպում տվեղ քաղաքացիների իրավունքներն ու պարտականությունները: Ըստ սահմանադրության՝ ՀՀ ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական և իրավական պետություն է:

    Սահմանադրությամբ հստատվեցին Հայաստանի երրորդ հանրապետության խորհրդանիշները՝ դրոշ, զինանշան և օրհներգը: Դետևս 1990թ. Օգոստոսի 24-ին հանրապետության պետական դրոշ ճանաչվեց եռագույնը՝ կարմիր, կապույտմ ծիրանագույն, որը Առաջին հանրապետության դրոշն էր: Այնուհետև ընդունվեց ՀՀ զինանշանը, երի կենտրոնում վահանը պահող արշիվն ու առյուշն են. Պատկերված է Արարատ լեռը՝ Նույյան տապանով: Որպես օրհներգ ընդունվեց Առաջին հանրապետության պետական հիմն «Մեր հայրենիգ» հայրենասիրական երգը:
     Սկսվեցին ձևավորվել պետաիրավակա նոր կառույցներ: Սահմանադրությունը նապատեսում էր նախագահակն հանրապետության համակարգ: Բարձրագույն օրենսդիր մարմինը՝ Գերագույն խորհուրդը վերանվանվեց Ազգային ժողով:
     ՀՀ տարածքային կառավարման կառուցվածքի բերալավմանն էին ծառաում 1995թ. Դեկտեմբերին կատարված վարչատարածքային փոփոխություններ: Հանրաօետության շուրջ չորս տասնյակի հասնող շրջանների միավորման միջոցով ստեղծվեցին 10մարզեր՝ Արագածոտնի, Շիրակի, Սյունիքի, Գեղարքունիկի, Լոռու, Կոտայքի, Արարատի, Արմավիրի, Վայոց ձորի, Տավուշի: Դրանց գումարվեց մարզի կարգավիճակ ստացած քաղաք մայր Երևանը: Մարզերը բաժանվեցին համայնքների:
     Ձեռնարկվեց նոր դատական համակարգի կազմավորումը: 2000թվականից սկսվեց դատաիրավական բարեփոխումների երկրորդ փուլը: 2001թ. Հիմնվեց ՀՀ տնտեսական դատարանը, ապա վարչական դատարանը:
     Դատական համակարգի անկախության ապահովմանն ուղղված կարևոր քայլերից էր ՀՀ Ազգային ժողովի կոմղից 2007թ. Վերջերին ընդունված «ՀՀ դատական օրենսգիրքը»:
     Հանրապետությունում կատարված տեղաշարժը առաջացրին սահմանդրության մեջ բարեփոխումներ կատարելոը անհրաժեշտություն: Դրանցից էին ՀՀ նախագահի ընեռված բացառիկ լիազորությունները սահմանափակելը, ՀՀ Ազգային ժողովի կոմղից գործադիր իշխանության նկատմամբ վերահսկողության ուժեղացմանը և այլն: Նախապատրաստական աշխատանքներ կատարվեցին, և 2005թ. Նոեմբերի 27-ին համաժողովրդական հանրաքեվով հաստատվեց ՀՀ սահմանադրության բարեփոխված նոր տարբերակը:
     Փոխվեց նաև Երևանի կարգավիճակը՝ մարզից դառնալով համայնք: Երևանն ունեցավ սեփական բյուջե, իսկ Երևանի քաղաքապետի պաշտոնը դարձավ ընտրովի:


Հայկական հարցը Փարիզի խաղաղության

կոնֆերանսում։ Սեվրի պայմանագիրը

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականության գլխավոր խնդիրը Հայկական հարցի լուծումն էր։ Այսինքն` պահանջ էր դրվում Թուրքիայի տիրապետության տակ գտնվող արևմտահայ նահանգները միացնելու Հայաստանի
Հանրապետությանը և այդպիսով ստեղծել Միացյալ, Անկախ Հայաստան։
Ինչպես հայտնի է, 1918թ. հոկտեմբերի 30-ին ստորագրված Մուդրոսի զինադադարով
(նավահանգիստ Էգեյան ծովում) Թուրքիան ընդունեց իր պարտությունը
և դուրս եկավ պատերազմից։ Պարտություն կրեցին Քառյակ միության
նաև մյուս երկրները, ու այդպիսով ավարտվեց Առաջին աշխարհամարտը։
1919թ. հունվարին բացվեց Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսը (խորհրդաժողովը)։ Այստեղ հաղթանակած Անտանտի երկրները (Անգլիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Ճապոնիան և այլն) պետք է հաշտության պայմանագիր կնքեին պարտված Քառյակ միության երկրների, այդ թվում` Թուրքիայի հետ։ Անտանտի երկրների «փոքր դաշնակիցն» էր համարվում նաև Հայաստանը, որովհետև նա մասնակցություն էր ունեցել պատերազմին և կրել վիթխարի կորուստներ։ Հայաստանի ու հայ ժողովրդի շահերը այդ կոնֆերանսում պաշտպանելու համար Փարիզ մեկնեց հանրապետության
պատվիրակությունը Ավետիս Ահարոնյանի նախագահությամբ: Ավելի վաղ, 1912 թվականից, Փարիզում գործում էր մեկ այլ` Հայ (արևմտահայ) ազգային պատվիրակություն` եգիպտահայ մեծահարուստ, հասարակական գործիչ Պողոս Նուբար Փաշայի (1851-1930) գլխավորությամբ։ Հայկական այս երկու պատվիրակությունները համատեղ մեծ աշխատանք կատարեցին Հայկական հարցի նախապատրաստման ու կոնֆերանսին ներկայացնելու ուղղությամբ։ 1919թ. փետրվարին նրանք խաղաղության կոնֆերանսին ներկայացրին հայկական պահանջների մի հուշագիր, որով դաշնակից տերություններից պահանջվում էր ՀՀ-ին  միացնել արևմտահայ մի շարք նահանգներ` ծովային ելքով։ Միացյալ Հայաստանի գաղափարի իրականացման համար շատ կարևոր էր նաև մանդատի (հովանավորությանկամ խնամակալության) հարցը։ Այսինքն` անհրաժեշտ էր, որ մի հզոր պետություն հովանավորեր Միացյալ Հայաստանին` ապահովեր նրա անվտանգությունը, օգներ տնտեսապես, մինչև որ կայանար որպես ինքնուրույն պետություն։ Հույս էր տածվում, որ Միացյալ Հայաստանի խնամակալությունը կստանձնի ԱՄՆ-ը։ Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովը և նորաստեղծ Ազգերի լիգան որոշում են Հայաստանի մանդատը հանձնել ԱՄՆ-ին: 1919թ. հուլիսին Հայաստանի գերագույն կոմիսար է նշանակվում ամերիկացի գնդապետ Ուիլյամ Հասկելը: ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնը շատ էր հետաքրքրվում Հայաստանով և Հայաստանի մանդատի ջերմ պաշտպաններից էր։ Նա պատվիրակություն ուղարկեց տարածաշրջան` ուսումնասիրելու Հայաստանի խնամակալությունը ստանձնելու պայմաններն ու հնարավորությունները։ Սակայն, ի վերջո, ԱՄՆ-ի
սենատը, Վիլսոնի կամքին հակառակ, հրաժարվեց

ընդունել Հայաստանի մանդատը։


Սևրի պայմանագիրը։ Եվ վերջապես, 1920թ. օգոստոսի 10-ին Փարիզի Սևր կոչվող արվարձանում Անտանտի երկրները սուլթանական Թուրքիայի հետ կնքեցին հաշտության պայմանագիր։ Հայաստանի կողմից պայմանագիրը ստորագրեց հանրապետության պատվիրակության ղեկավար Ավ. Ահարոնյանը։ Նա այդ օրը համարել է իր կյանքի ամենաերջանիկ օրը։ Պայմանագրի 88-ից 93-րդ հոդվածները վերաբերում էին Հայաստանին։ Օսմանյան Թուրքիան պարտավորվում էր ճանաչել Միացյալ Հայաստանը։ Հայաստանին էին անցնելուշ Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի նահանգները ոչ ամբողջությամբ`ընդամենը 90 հազար քառ. կմ, ելքով դեպի Սև ծով։ Դա նշանակում էր, որ Միացյալ, Անկախ Հայաստանի ընդհանուր տարածքը հանրապետության (Արևելյան
Հայաստանի) առկա 70 հազար քառ. կմ-ի հետ կազմելու էր 160 հազար քառ. կմ։ Ընդ որում` հայ-թուրքական պետական սահմանը որոշելու էր ԱՄՆ-ի նախագահը, որն էլ նույն թվականի նոյեմբերին գծեց Միացյալ, Անկախ Հայաստանի քարտեզը։ Սակայն, ցավոք, հետագա դեպքերն ու իրադարձությունները աննպաստ ընթացան։ Սևրի պայմանագիրը մնաց թղթի վրա։ Վուդրո Վիլսոն Սևրի պայմանագրի ստորագրումը 32 Հայաստանն ըստ Սևրի պայմանագրի Թուրքիայի խորքերում ծավալվել էր ազգայնական (միլլի) զինված մի շարժում` թուրք գեներալ Մուստաֆա Քեմալի գլխավորությամբ։ Քեմալականները չճանաչեցին սուլթանական կառավարության ստորագրած Սևրի պայմանագիրը։ Մյուս կողմից, Սևրի պայմանագիրը ստորագրած Հայաստանին դաշնակից համարվող պետությունները` Ֆրանսիան, Իտալիան, ապա նաև Անգլիան, աստիճանաբար երես դարձրին հայերից  մոռացության մատնեցին իրենց իսկ ստորագրած պայմանագիրը։ Ասպարեզում մնում էր միայնակ Հայաստանը, որը չուներ բավարար ուժ և կարողություն քեմալականներից ազատագրելու արևմտահայ նահանգները։ Այսպիսով` մեծ տերությունների մեղքով հերթական անգամ ձախողվեց Հայկական հարցի լուծումը։ Թեև Սևրի պայմանագիրը չիրագործվեց, սակայն մինչև օրս շարունակում է մնալ Արևմտյան Հայաստանի նկատմամբ հայ ժողովրդի իրավունքների միջազգային ճանաչման փաստաթուղթ:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՐԵՎԱՆ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՀԵՏ

    Հանրապետութան միջազգային դրությունը (1918թ.): Ինչպես արդեն գիտեք, 1918թ. Հունիսի 4-Ին Թուրքիայի հետ Բաթումում հաշտություն կնքելուց հետո Հայաստանի Հանարպետությունը հայտնվել էր չափազանց ծանր դրության մեջ: Ընդհամենը 12հազ. Քառ. կմ տարածք, թուրք-թաթարական շրջապակում, հարյուրհազարավոր գաղթականներ և այլն:
     1918
թ. Ամառը Հայաստանի պատվիրակությունը (նախագահ Ա. Ահարենյան) փորձ արեց բանակցլեու Քառյակ միության երկրների (Գերմանիա, Ավստո-Հունգարիա, Թուրքա, Բուլղարիա) հետ՝ Բաթումի պայմանագիրը փոք ինչ մեղմելու նպատակով, բայց արդյունքի չհասավ:
    
Քանի դեռ շարունակվում էր աշխարամարտը, Անդերկովկասում տեր ու տնօրինություն էին անում Քառյակ միության երկրներից Գերմաիան և Թուրքիան: Նրանք նույնիսկ մրցակցում էին իրար հետ,թե տարածաշրջանում ով ավելի մեծ ազդեցություն կնվաճի: Նրանց համար մեծ գրավչություն ուներ ադրբեջանական նավթը: Հայաստանը իրավունք չուներ հարաբերվելու այլ պետությունների և հատկապես Անտանտի երկրների ու Ռուսաստանի հետ:
    
Այս վիճակը շարոնակվեց մինչև 1918թ. Վերջը՝ Առաջին աշխարամարտի ավարտը: Ի վերջո, ԱՆտանտը հաղթեց Քառյակ դաշինքին: Պարտված Գերմանիան և Թուրքիան իրենց զորքերը դուրս բերեցին Անդերկովկասից: Դրա շնորհիվ Հայաստանի տարացքը ընդարձակվեց մինչև 70 հազար քառ. կմ-ի:
    
Այժմ տարածաշրջանում ազդեցիկ դիրք գրավեց Անտանտի երկրներից Անգլիան: Աշխրամարտի ավարտից հետո Հայաստանի արտաքին քաղաքական վիճակը փոքր ինչ բերլավվեց, և նա սկսեց ավելի ակտիվ արտաքին քաղաքականություն վարել:
    
Հայ-վրացական հարաբերությունները: ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմանակն ուղղություններից մեկը բարիդրացական հարաբերությունների հաստատումն էր անմիջական հարևենների հետ: Հայաստանի հարևաններն էին Թուրքիան, Վրաստանը, Ադրբեջանը և Պարսկաստանը: Նրանց հետ կանոնավոր հարաբերությունների հաստատումը հարթ չընթացավ, որովհետև իրար միջև կային ազգային, տարածքային-սահմանային լուրջ վեճեր: Միակ երկիրը Պարսկաստաններ էր, որը Հայաստանի հետ չի ունեցել որևէ լուրջ խնդիր և հանրապետության գոյության ողջ ընթացքում պահպանել է բարեկամական հարաբերություններ:
    
Հայկական տարածքների նկատմամբ հավակնություններ ունեին հարևան մյուս երեք պետությունները, այդ թվում նաև Վրաստանի Հանրապետությունը:
    
Գիտենք նաև, որ հայ և վրաց ժողովուրդների միջւ գոյություն է ունեցել դարավոր բարեկամություն: Նրանք շատ անգամներ համատեղ պայքարել են օտար նվաճողների հետ: Սակայն 1918թ. Վրաստանի և Հայաստանի անկախության հռչակուկից հետո տարածքային-սահմանայի վեճ ծագեց նրանց միջև, որի պատճառով դեռևս ցարիզմի ժամանակներում կատարված վարչատարածքային անարդար բաժանումներ էին:
Հայկական երկու գավառների՝ Լոռիի ու Ախալքալաքը, մտցվել էին Թիֆլիսի նահանգի մեջ: Նորահռչակ Վրաստանը ամեն կերպ ձգտում էր իր սահմանների մեջ ներեբաել հայաբնակ ահդ գավառները: Հայաստանի կառավարությունը ջանում էր հարցը լուծել բանակցությունների միջոցով: Սակայն սահամանային այդ վեճը 1918թ. Դեկտեմբերին վերածեց հայ-վրացական պատերազմի: Երբ վրաց իշխանությունները սկսեցին բռնություններ գործադրել տեղի հայության նկատմամբ, հայկական զորամասերը մտան Լոռի հաղթանակ տարան վրացիների նկատմամբ և իրենց հսկողության տակ առան գավառնամասը: Հալածանքի ու հետապնդումների ենթարկվեցին Վրաստանում ապրող հայերը: Պատերազմը տևեց շուրջ երկու շաբաթ :
    
Խնդրին միջամտեցին Անտնանտի՝ Անգլիայի և Ֆրանսիայի զինվորական ներկայացուցիչները: 1919թ. Հունվարին կողմերի միջև կայացվեց համաձայնություն: Լոռին հայտարարվեց «Չեզոք գոտի»: Կարճ ժամանակում բարելավվեցին հայ-վրացական հարաբերությունները: Վերաբացվեցին հաղորդկացության ուղիները:
    
Հայ-վրացական վիճելի տարածքային խնդիրները վերջնականորեն լուծվեցին նրանով, որ 1921թ. Ախալքալաքի գավառը կցվեց Վրաստանին, իսկ Լոռին միացվեց Հայաստանին:
    
Հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները: Շատ ավելի բարդ էին հարաբերությւոնները Ադրբեջանի հետ Առանձնապես սուր և շարունակական բնույթ կրեցին տարածքային-սահմանային վեճերը:Ադրբեջանը ձգտում էր նվաճել Լեռնային Ղարաբաղը (Արցախը), Զանգեզուրը (Սյունքիը), Շարուր-Նախիջևանը և այլ տարածքներ: Այդ խնդրում Ադրբեջանին աջակցում էին Անգլիան և Թուրքիան, իսկ 1920թ. Գարնանից՝ նաև խորհրդային Ռուսաստանը:
     1918
թ. վերջին անգլիացիների միջամտությամբ կասեցվեց Անդրանիկի զորախմբի առաջխաղացումը դեպի Շուշի ու Արցախ: Անգլիական հրամանատարության աջակցությամբ Արցախ-Զանգեզուր նահանգապետի նշանակվեց թուրք ջարդարար Խոսրով բեկ Սուլթանը: Արցախ-Սյունքի հայությւոնը չճանաչեց Ադրբեջանի գերիշխանությունը և հայությունը սկսեց պաքարել: Հայաստանի կառավարությունը ձգտում էր խաղաղ միջոցներով լուծել Ադրբեջանի հետ ունեցած վիճելի հարցերը: Սակայն այդ բանակցությունները արդյունք չտվեցին: Մեծ տերությունները, շահագրգռված լինելով Բաքվի նավթով, ավելի հաճախ  ճնշում էին գործադրում Հայաստանի վրա, որպեսզի նա զիջումներ անի Ադրբեջանին: Այդուհանդերձ՝ Հայաստանի կառավարությունը անում էր հնարավերինը՝ պաշտպան կանգնելու արցախահայության արդար դատին, Ղարաբաղը համարելով անկախ Հայաստանի անբաժան մասը:
    
Շուշիի հայությունը 1920թ. Մարտին ենթարկվեց ջարդի: Զոհվեց մոտ 8 հազար հայ: Հայաստանի կառավարության որոշմամբ Դրոյի զորախումբը մտավ Ղարաբաղ: Ապիլի 25-ին արցախահայության 9-րդ համագումարը որոշում կայացրեց Լեռնային Ղարաբաղը վերամիավորել Հայաստանի Հանարպետության հետ:

    
Իրադարձությունը հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում կտրուկ փոխվեցին, երբ մի քանի օր անց Ապրիլի 28-ին, 11-րդ Կարմիր բանակի միջամտությամբ առանց որևէ կրակոցի, խորհրդանացվեց Ադրբեջանը: Դրանից հետո վերջինս սկսվեց պաշտպանել Խորհրդային Ռուսաստանը: Խորհդային Ադրբեջանի կառավարությունը և Ռուսաստանի 11-րդ Կարմիր բանակի հրամանատարությունը վերջնագիր ներկայացրեցին ՀՀ-ին: Դրան հետևեց թուրք-թաթար-բոլշևիկ զինուժի ներխուժումը Ղարաբաղ, Զանգեզուր և Նախիջևան: Կարմիր բանակի օգնությամբ Ադրբեջանը տիրեց Լեռնային Ղարաբաղին: Ավելի ուշ՝ 1921թ. Հուլիսին, Խորհրդային Ռուսաստանի բարձրագույն իշխանությունների թույլտվությամբ Լեռնային Ղարաբաղը, ինքնավար մարզի կարգավիճակով բնակցվեց Ադրբեջանին:
    
Այդ տեսակետից ծանր ճակատագիր ունեցավ նաև Նախիւևանը: 1919թ. Կեսերին անգլիացիների օգնությամբ Նախիջևանի գավառը պաշտոնաօես միացվեց Հայաստանի Հանրապետությանը: Սակայն տեղի թաթարները Ադրբեջանի և Թուրքիայի իշխանությունների առակությամբ ապստամբություն բարձրացրին ու հրաժարվեցին ճանաչել Հայաստանի իշխանությունը: Շարուր-Նախիջանի թաթարների շարունակական խռովությունների, ավերածությունների, թալանի հետևանգով երկրամասը գրեթե լիովին հայաթափվեց: Նախիջևանահայության մի մասը կոտորվեց, իսկ յուս մասը կարկադրված դիմեց արտագաղթի: 1920թ. Աշնանը՝ թուրք-հայկակակն պատերազմի ժամանակ, Թւորքիան բռնազավթեզ Նախիջանի գավառը: Իսկ 1921թ. (Մեսկվայի և Կարսի պայմանագրով) Նախիջանը հանձնվեց Խորհրդային Ադրբեջանին:
    
Միանգամայն այլ ընթացք ստացան իրադարձություննեը Զանգեզուրում: Հայոց պատմության լուսավոր էջերից է պայքարը թուրք-թաթար-բորլևիյան ոտնձգությունների դեմ: Այդ պայքարը գլխավորեց Գարեդին Նժդեհը (1886-1955):
     1920
թ. Աշնանը ինքնապաշպանական համառ կռիվների շնորհիվ լիովին ազագագրվեց Զանգեզուրը: Այդ սկզբում հռչակվեց Ինքնավար Սյունիք, աօա՝ Լեռնահայաստան, իսկ 1921թ. Հուլիսին վերջանականապես միացվեց Խորհրդային Հայաստանին: Ներկայումս Սյունքի մարզը Հայաստանի կազմում լինելու համար հայ ժողովուրդը մեծապես պատրտական է Գ. Նժդեհին:
    
Ինչ վերաբերվում է հայ-թուրքակակն հարաբերույթւոննին, ապա դրան անմիջականորեն առնչվում էին Հայկական հարցին:



Մայիսյան հերոսամարտ
     Պատերազմի վերաճումը թուրք – հայկականի: 1918թ. Գարնանը թուրքերը 50-հազարանոց զորք էին կենտրոնաացել Կովկասյան ճակատում: Նրանք որոշել էին նվաճել ամբողջ Արևելյան Հայաստանը, հասնել Բաքու, Դաղստան և Հյուսիսային Իրան:
     Անդերկոցկասի նորահռչակ պետության կառավարությունը Բաումի անկումից հետո ճակատային զորքերին հրամայեց դադարեցնել ռազմական գործողությունները, իսկ Մայիսի
    11-ից Բաթումում վերսկսեց Թուրքիայի հետ ընդհատված բանակցությունները:
     Հայկական կողմը ուզում էր կանգնեցնել թշնամու առաջխաղացումը: Հայ-վարց կողմերը միասկին կարող էին լուծել այդ խնդիրը, սակայն մենևիկներն ու -մուսավաթականները շարունակեցին իրենց հակահայ քայլերը: Մինչ դեռ
ԱԺԴՀ-ն ներկայանում էր իբրև երեք ժողովուրդների դաշնային պետություն:
     Չխենկելու կառավարությունը հայերի հաշվին արվող զիջումների գնով փորձում էր համաձայության գալ թուրքերի հետ: Արդյունքում՝ 1918 թվականի Ապրիլի 12 (25)-ին Կարսն առանց առաց դիմադրության հանձնվեց թուրքերին:
     Հայկական ուժերը հարկադրված առանց Ախուրյան գետի ձախ ափը: Թուրքական կողմը վերջնագիր ներկայացրեց Ալեքսանդրապոլում տեղակայված հայկական զորքի հրամանատարության: Պահանջվում էր հանձնել քաղաքը և զորքը
25 կմ հեռացնել երկաթուղուց: Չսպասելով վերջնագրի պատասխանին Մայսի 15-ին գրավեց քաղաքը:
     Այսպես՝ թուրք-անդերկովկասյան պատերազմը վերածվեց թուրք-հայկական պատերազմի: Ճակատային գիծը Ջավախքից ձգվում էր Ալեքսանդրապոլ, ապա Արաքս գետով մինչև Մարգարա:
     Դեռ Մայսի
7-ին թուրքերը ներխուժել էին Ջավախք: Հայերը համառ դիմադրություն ցուցաբերեցին Ախալաքի գավառում: Թուրքական զորամասերը շրջափակել էին նաև Ախալցխան: Թուրքերին այդպես էլ չհաջողվեց գրավել Ախալցխան. Մարտերը շարունակվեցին մինչև Հունիսի 6-ը:
    
Թուրք-հայկական պատերազմի կարևոր իրադարձություններից է Շիրակի գոյամարտը: Տեղի բնակչությանը միացան արևմտահայ հազարավոր գաղթականներ և Մայսի կեսերին միացյալ ուժերով մաքրեցին Արագածի լոռնազանգվածը քրդերից ու թաթարներից:
    
Սարդարապատի և Բաշ Ապարանի ճակատամարտերը: Ալեքսանդրապոլի գրավումից հետո թշնամու զորքը զորքը մտավ Արարատյան դաշտ և ուղղություն վերցրեց դեպի Երևան: Հայ բնակչությունը և Սիլիկյանի գլխավորաշ Երևանի զորախումբը համախմբվեցին՝ թշնամու դեմ կռվելու համար:
    


1877-1878ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՌՈՒՍ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅՆԱՑՈՒՄԸ

     Պատերազմի պատճառները: 1870-ականներին թուրքական տիրապետության տակ գտնվող ժողովուրդները ոտքի են կանգնում անկախություն ձեռք բերելու համար: Այդ ժամանակ թուրքական կայսրության կազմում էին Բալկանյան թերակղզու մեծ մասը կազմող մի շարք իշխանություններ, որոնք անկախության էն ձգտում: 1875թ. Ապստամբում են Բոնսիան և Հերցեհովիան «սլավոն եղբայներին օգնելու» կարգախոսով լայ շարժում: Բալական ժողովուրդների պայարը Ռուսաստանն օգտագործեց իր քաղաքական նպատակներն իրականացնելու համար: Կ. Պոլիսում մեծ տերությունների դեսպանները 1876թ. Դեկտեմբերին Թուրքիային առաջարկեցին մշակել և իրագործել բալկանյան ժողովուրդների դրությունը բարելավելու իր ծրագիրը: Սուլթան Աբուլ Համիդը, նեվելով Անգլիայի առակցության վրա, մերժեց դեսպանների առաջարկությունը՝ այն համարելով միջամտություն իր ներքին գործերին: Ռուսական ցար Ալեքսանդր II-ը Ռումինայի հետ պայմանագիր կնքեց և ապահովելով նրա դաշինքը, նույն օրը 1877թ. Ապրիլի 12-ին, ստորագրեց պատերազմն սկսելու ծրագիրը:
     Պատերազմի ընթացքը: Պատերազմը տևեց տաս ամիս: Ռազմական գործողությունները ընթանում էին Բալկանյան և Կովկասյան ռամզաճակատում: Շիպկայի և Պլևնայի համար մարտում ռուսները հաղթանակ տարան: 1878թ. Հունվարի 4-ին նրանք մտան Սոֆիա, ապա գրավեցին Պլովդիվն ու Ադրիանապոլիսը և մոտեցան Կ. Պոլիսին:
     Կովկասյան ռազմաճակատում հիմնական ռազմական գործողությունները վարում էր Մ. Լոռիս-Մելիքովը՝ գլխավորելով 52-հազարանոց Կովկասյան կորպուսը:
     1877թ. Ապրիլի 12-ին Կովկասյան ռազմաճակատում ռուսական զորքերը հարձակման անցան երեք ուղղություններով: Երևանյան ջոկատը հայազգի գեներալ Արտակ Տեր-Ղուկասովի հրամանատարությամբ Ապրիլին գրավում է Բայզետն ու Ալաշկերտը:
     Թուրքերը, մեծ ուժեր կենտրոնացնելով, 1877թ. Հունիսին պաշարում են Բայազետի բերդը: Թուրքական 10.000-անոց զորքը կատաղի գրոհներ է սկսում բերդի վրա: Փրկության միակ ելքը դրսից օգնություն ստանալն էր: Պաշավածներն իրենց վիճակի մասին ձգտում էին լուր հասցնել Տեր-Ղուկասովին, սակայն բոլոր լրատարները բռնվում էին թուրքերի կողմից: Քրդի շորերով ծօտված հայ կամավոր Սամսոն Տեր-Պողոսյանն անցնում է թուրքերի մոտով և լուր հասցնում Տեր- Ղուկասովին: Հայ գեներալին հաջողվում է օգնության հասնել 23 օր Բայազետում պաշարվածներին և փրկել նրանց:
     Կովկասյան Ռազմաճակատի հաջողություններից է Կարսի գրավումը: Պատերազմի սկզբին ռուսներն այնտեղ անհաջողության մատնվեցին
    Երևանի նահանգի հայությունը ռուսական զորաքերին տրամադրեցին հազարավոր սահլեր, ձիեր և ուղտեր:
     1878թ. Հունվարի սկզբին ռուսներն առանց մարտերի գրավեցին Ադրիանապոլիսը և մտան Կ. Պոլիս ընդամենը 12 կմ գեռու գտնվող Սան Ստեֆանո ավանը, որտեղ Հունվարի 19-ին կնքվեց զինադադար:




ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅՆԱՑՈՒՄԸ
     Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը: Ռուս և քուրք դիվանագետներն սկսոցին պատրաստվել հաշտության պայմանագիրը կնքելուն: Կ. Պոլիօսի հայոց պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը հանդիպեց ռուսական կողմի ղեկավար Ն. Իգնատևի հետ և խնդրեց հաշտության պայմանագրում տեղ հատկացնել արևմտահայության արդարացի ձգտումներին: 1878թ.Փետրվարի 19-ին Սան Ստեֆանոյում ստորագրվեց ռուս-թուրքական խաղաության պայմանիրգը: Այն բաղկացած էր 29 հոդվածից, որի 16-րդ կետը վերաբերվում էր հայերին: Պայմանագրի մյուս հոդվածներում ևս կային հայերին վերաբերվող հարցեր: Դրանց ամաձայն՝ բարենորոգումները պետք է ատարվեն մինչև ռուսական զորքերը դուրսբերումը՝ 6 ամսվա ընթացքում, և այդ մասին թուքրերը պետք է հաշվետու լինեն ռուսական կողմին: Թուրքիան չէր կարող վճարել հսկա ռազմատուքժգանքը, դրա փոխարեն Ռուսասանին էին անցնելու Կարսը, Արդահանը, Բաթումը, Բայզետը, Էրզումը, Ալաշկերտի հովիտը և հարակից տարացքները:
     Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը բարձրացրեց Ռուսաստանի միջազգային հեղինակությունը:
     Քանի որ այդ պայմանագրը կոչվում էր «նախնական», Անգլիան և Ավստրիո-Հոնգարիան դիմեցին Գերմանիայի կանցելեր Օտտո Բիսմարկին՝ եվրոպական պետությունների վեհաժողով հրավիրելու առաջարկությամբ: Մեծ տիրապետությունները որոշեցին Բեռլինում հրավիրել միջազգային վեհաժողով և անտեղ քննարկել վիճելի հարցը:
     Հայկական հարցի աաջացումը: Արևմտահաության պահանջները Բեռլինի վեհաժողովին ներկայացնելու համար ընտրվեց հայկական պատվիրակություն Կ. Պոլսի նախկին պատրիարք Մկրտիչ Խրիմյանի գլխավորությամբ: Նա իր քարտուղար և թարգմանիչ Մինաս Չերազի հետ մեկնեց Եվրոպա՝ մեծ տերապռտությունների կառավարող շրջաններին հայության ակնկալիքները ներկայացնելու նպատակով: Խրիմյանը հանդիպումներ ունեցավ Իտալիայի և Ֆրնսիայի արտաքին գործերի նախաարների, Անգլիայի հոգևոր և պետական գործիչների հետ: Պատվիրակության մյուս անդամ Խորեն Նարբեյը պատրիարքի հանձնարարությամբ մեկնեց Պետերբուրգ: Վեհաժողովի օրերին նրանք պետք է հանդիպերին Բեռլինում:
     Վեհաժողովն սկսվեց 1878թ. Հունիսի 1-ին և ավարտվեց Հուլիսի 1-ին: Դրան մասնակցում էին Իտալիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի, Անգլիայի և Ռուսասռանի ներկայացուցիչները: Թուրքիայի պատվիրակությունը ներկա էր իբրև պատերազմում պարտված պետություն: Վեհաժողովի ժամանակ ամեն մի պետություն հետապդնում էր իր շահը, և հաղթած Ռուսաստանն այստեղ մնաց միայնակ: Ռուսաստանին արգելեցին մասնակցել վեհաժողովի նիստերին: 16-րդ հոդվածըվերափոխվոց 61-ի: Դրանցից հանվեց Հայաստանն անվանումը թողվեց միայն «հայաբնակ մազեր» անորոշ արտահայտությունը:


Բարենորոգումների կատարման ոչ մի ժամկետ չէր նշվում և դրանց մասին Բ. Դուտը պետք է տար 6 մեծ տերություններին, որոնց միչև եղած հակասությունները հնարավոր չէին դարձում Թուրքիայի դեմ միասնական գործողություն ձեռնարկել:Բանավեճեր եղան Արևմտան Հայաստանից Ռուսաստանին անցնող տարացքների խնդրում: Անգլիայի հարկադրանքով Թուրքիային վերաձվեցին Էրզորումը, Բայազետը, Ալաշկերտի հովիտները և հարակից տարացքները: Ռուսաստանին մնացին Բաթումը, Կարսը, Արդահանը, Արդվինը: Վերջին երեքից ստեղծված Կարսի մարզը մնաց Ռուսաստանի կազմում մինչև Ռուսաստանի կազմում մինչև Առաջին աշխարհամարտի ավարտը:
     Հայ պատվիրակությունը հուսախաբ վերադաձավ Բեռլինից: Մկրտիչ Խրիմյան զգաց, որ խնդրագրող ժողովուրը չի փրկվի: Հայությունն իր փրկությունը կարող է ձեռք բերել միայն պայքարով: 61-րդ հոդվածը մեծ տերությունների համար դարձավ շահարկման առարկա: Թուրքիայից պահանջ ունենալու դեպքում նրանք բարձրացնում էին արևմտահայություան համար բարենորոգումներ կատարելու խնդիրը: Զգալով այդ վտանգը՝ Աբուլ Համիդը վճռեց հայկական հարցը լուծել թուրքավարի՝ կոտրածների միջոցով: Այդ չարիքն զգացին նաև իրատես հայ հասարակակն գործիչները (Գրիգոր Օտյան, Գարեգին Սրվանձտայն և ուրիշները):

 Ռուս- Պարսկական պատերազմ
Քաղաքական իրավիճակը և ռուս-պարսկական 1804-1813թթ. պատերազմը: Բարդ իրադարձություն էր ստեղծվել Անդերկովկասում XIX դարի սկզբին: Երկրամասի ժողովուրդները ձգտում էին թոթափել օտարերկյա տիրապետությունը: Ռուսաստանը ջանում էր կայսրության միացնել Անդերկովկասը: Նա, հանձինս վրացիների և հայերի, իր քաղաքականությունը իրականացմելու համակիրներ էր տեսնում:
    
Խաղաղ միջոցներով 1801թ.ին Վրաստանը միացվեց Ռուսաստանին: Վրաստանի հետ Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցան նաև հայկական մի շարք շրջաններ՝ Լոռի-Փամբակը, Ղազախը և Շամշադիրը:
    
Դեպի հարավ ծավալվելու և Անդերկովկասում ամրանալու Ռուսաստանի ձգտումը բուռն ընդվզում առաջ բերեց երկու հակամարտ պետությունների՝ Անգլիայի և Ֆրանստիայի կողմից: Նրանք ջանում էին Պարսկատանին և Թուրքիան հրահրել Ռուսաստանի դեմ և կանխել նրա առաջխաղացումը: Ֆրանսիան և Անգլիան հաամերաշխ էին Ռուսաստանին Անդերկովկասին վտարելու մտադրության մեջ: Գլխավորապես նրանց վարած քաղաքականության հետևանքով 1804թլ սկսվեց ռուս-պարսկական առաջին պատերազմը:
    
Ռազմական գործողություններն ընթանում էին հօգտ Ռուսաստանի: 1805-1806թթ. Ռուսական գորքը գրավում է Ղարաբաղի, Շաքիի, Շիրվանի, Բաքվի խանությունները: Հաղթահարելու հակառակորդի դիմադրությունը՝ ռուսները երկրորդ անգամ պաշարում են Երևանի բերդը: Մի քանի անհաջող գրոհներից հետո ռուսական զորքի հրամանատար Գուդովիչի դադարեցնում է պաշարումը և վերադառնում Վրսատան:
    
1812թ. Հայրենական պատերազմում Ռուսաստանի հաղթանակը նպաստեց ռուս-պարսկական պատերազմի հաջող ավարտին: Ռուսներն Ասլանդուզի, Լենքորանի և Մեղրու ճակատամարտերում վճռական հաղթանակներ տարան:
     1813
թ. Հոկտեմբորի 12-ին Ղարաբաղի Գյուլիստան գյուղում կնքվեց հաշտության պայմանագիր: Այն պայմանագրի համաձայն՝ Շիրակը, Լոռին, Ղազախը, Շամշադիրը, Զանգեզուրը, Ղափանը և Ղարաբաղը անցան Ռուսաստանի տիրապետության տակ:








ՌՈՒՍ-ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ 1826-1828 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԵՎ ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄԻԱՑՈՒՄԸ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻՆ
Պատերազմի ընթացքը: Պարսկաստանը չէր հաշտվում, որ իր Անդերկովկասյան հողերը անցան Ռուսաստանին: Պարսկական 60-հազարանոց բանակը թագաժառանք        Աբբաս-Միրզայի գլխավորությամբ 1826թ. Հուլիսին խախտելով Գյուլիստանի պայմանագիրը՝ ներխուժեց Ռուսաստանի սահմանները: Սկսվեց ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմը: Պարսկական բանակի անսպանելի հարձակը դժվարին դրություն է ստեղծում ռուսական փոքրաքանակ զորամասերի և սահմանամերձ բնակիչների համար:
     Պարսկական զորքը պաշարում է Ղարաբաղի Շուշիի բերդը: Բերդի կայազորը և ահնտեղ ապաստանած շրջակա գյուղերի բնակիչները դիմում են ինքնապաշտպանության: Պարսկական զորքը մի քանի անգամ գրոհում է, բայց հաջողության չի հասնում: Բերդի կայազորը և նրա հետ հայերը դիմանում էին: Պաշտպանական մարտերի մասնակից Լազարյանը, նծելով, որ հայերը հացահատիկի կրենց ամբողջ պաարը նվիրաբերեցին պաշտպաններին, ավելացնում է. «Հիշում եմ նույնպես, թե ինչպես մեր հայերը գիշերներն իրենց ուսերի վրա տանում էին հացահատիկի ծանր պարկերը Շուշի գյուղի ջրաղացները, որ յուզբաշի եղբայրները Սաֆար և Ռոստոմ Թարխանյանները արագ աղում էին հացահատիկը և էլի հետ էին ուղարկում բերդ: Առանց այդ օգնության կայազորը երբեք չէր կարող տանել վեցշաբաթյա պաշարումը»: Շուշիի պաշտպանությունը նկատելիորեն ձախողեց շխնամու՝ Թիֆլիսի վրա հարձակվելու ռազմական ծրագրերը:
     Հայաստանի տարբեր շրջաններում ձևավորվել էին կամավորական ջոկատներ: Լոռի-Փամբակում քաջաբար կռվում էր Մարտիրոս Վեքլիյանը իսկ Ղազախ-Շամշադիրում, Դիլիջանում գրոհներ էր կատարում վարպետ Գրիգորն Մանուչարյանի ջոկատըմ որը գերությունից ազատվեց հարյուրավոր ընտանիքների: հայազգի նշանավոր գեներալ Մադաթովի 2000-անոց ջոկատը սեպտեմբերի 3-ին Շամխորի մոտ ծանր պարտության մատնեց Աբրաս-Միրզայի 10-հազարանոց զորամասին: Շուտով ռուսական զորքերը հաղթանակ տարան Գանձակի ճակատամարտում և ազատեցին Ղարաբաղը:
     Այսպիսով՝ պատերազմի սկիզբ՝ 1826թ. Ամառը պարսիկնեի ունեցած հաջողությունները կարճատև եղան: Նույն տարվա աշխնանը ռուսական զորքերը պաշտպանությունից անցան հարձակման և թշնամուն դուրս քշեցին ռուսական սահմաններից: Դրանով ավարտվեց պատերազմի առաջին փուլը:
     Ռազմական գործողությունները 1827 թվին: Երևանի գրավումը: 1827թ. Գարմանը գեներալ Պասկևիչի գլխավորությամբ վերսկսվեցին պատերազմական գործողությունները: Ռուսական զորամասերին հաջողվեց առանց դիմադրության գրավել Էջմիածինը, Նախիջևանը:  Արաքսի ափին գտնվեղ Աբասաբադ բերդի պաշըպանության կատաղի մարտերում պարսիկները ջախջախիչ պարտություն կեցին:
Երբ գեներալ Կրասովսկին իր զինվորներին ամռան շոգից պատսպարելու համար հանգիստ էր տվել Արագածի լանջերին, Աբբաս-Միրզան 30-հազարանոց զորքով հանկարծակի հարձակվեց Էջմիածնի վրա: Օգոստոսի 17-ին Օշական գյուղի մոտ տեղի ունեցավ արյունահող ճակատամարտ Կրասովսկու փոքրիկ զորամասի և թվով տասն անգամ գորազանցող պարսկական զորքի միջև:
     Ռուս զինվորները և նրանց շարքերում մարտնչող հայ կամավորականները բացառիկ խիզախության և ծանր կորուստների գնով կարողացան փրկել Էջմիածինը թշնամու ձեռքն ընկնելուց և ավերվելուց: Ճակատամարտում զոհված զինվորների հիշատակը հավերճացնելու համար Օշականից Էջմիածին տանող ճանապարհին հուշարձան կառուցվեց, որը կանգուն է մինչև օրս:
    Ռուսներին հաջողվեց առանց կորուստների գրավել պարսկական ամրություններից Սարդարապատը և պաշարել Երևանի բերդը կառուցված էր քաղաքի հարավային ծայրամասում՝ Հրազդան գետի բարձր ու ժայռոտ ափին: Այն երեք կողմից շրջափակված էր երկշարք պարիսպներով: Բերդի շուրջը փորված էին մեծ փոսեր, որոնք լցված էին ջրով: Հասան խանը այս անգամ ևս հրաժարվեց հանձնել բերդը: Պասկևիչը հրամայեց գրոհով վերցնել այն: Ռուսական հրանոթները օրուգիշեր ռմբակոծում էին բերդը: «Հինգ օր, հինգ գիշեր, սար ու ձոր դմբում, դմբդմբում էր: Էնքան թոփի գյուլլա էր գլխին ու սրտին դիպել, հոգին բերանը հասցրել»,- գրում է այդ դեպքերի ժամանակից Խ. Աբովյանը:
     1827թ. Հոկտեմբերի 1-ին ռուսական զորքը մտավ բերդ: Ընկավ պարսկական ամենաամուր ու վերջին հնակետը Հայաստանում: Գերի վերցվեցին բերդի երեքհազարանոց կայազորը և Հասան խանը: Գրավեցին 100 թնդանոթ և մեծ քանակությամբ զենք ու զինամթերք:
     Երևանի գրավումը ոչ միայն ռազմական, այլև քաղաքական խոշոր նշանակության իրադաձություն էր: Դրա հետ էր կապում հայ ժողովուրդը իր լավ ապագայի հույսերը: Երևանի գրավումը ուրախությամբ ընդունեց ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ արտերկրի հայությունը: Հայ նշանավոր գրողներ Հ. Ալամդարյանը Թիֆլիսից, Մ. Թաղիադյանը Հնդկաստանից, Նոր նախիջևանի (Դոնի Ռոստով) հայությունը Ռուսաստանից «հայրենիքի փրկության առթիվ» շնորհավորական ջերմ ուղերձներ առաքինեցին Հայաստան:
     Պատերազմում մեծ էր ժամանակի նշանավոր գործիչ, վրացահայության հոգևոր առաջնորդ Ներսես Աշտարակեցու դերը, որը սրտառուչ կոչերով ոգեշնչում էր հայրենակիցներին:
     Պատերազմի ակտիվ մասնակցություն ունեցան հայ կամավերականները և դեկաբրիստները: 1827թ. Գարնանը Ն. Աշտարակեցու և Հ. Ալամդարյանի գլխավորությամբ Թիֆլիսում կազմակերպեցին կամավորական ջոկատներ, որոնք ռուսական զորամասերի հետ մասնակցեցին ռազմական գործողություններին: Պատերազմին ակտիվ մասնակցություն ունեցան հակաիշխանական դիրքորոշում դրսևորած զինվորականները՝ Կովկաս աքսորված դեկաբրիստները:
Նրանց 70 սպաներ և 300 շարքայիննր մասնակցեցին ռազմական գործողություններին: Դեկաբրիստ սպաների ռազմական խոշոր գիտելիքները, շարքայինների փոձն ու մարտունակությունն էիական նշանակություն ունեցան հաղթանակի գործում:
     Թուրքմենչայի պայմանագիրը: Երևանը գրավելուց հետո սպասվում էր, որ պարսիկները հաշտություն կխնդրեն, բայց դա տեղի չունեցավ: Ռուսական զորքերը շարունակեցին հարձակումը և հետապնդելով հուսահատված թշնաուն՝ գրավեցին Թավրիզը, Խոյը, Սալմաստի գավառները, և մի շարք քաղաքներ: Պարսիկները հաշտություն խնդրեցին, որն ընդունվեց ռուսական ակռավարության կողմից: Թավրիզից Թեհրան տանող ճանապարհի վրա գտնվող Թուրքմենչյա գյուղում  1828 թվի փետրվարի 10-ին կնքվեց հաշտության պայմանագիրը: Դրանով ավարտվեց ռուս-պարսկական պատերազմը:
     Թուրքմենչայի պայմանագրով Արևելյան Հայաստանը՝ Երևանի և Նախիջևանի խանությունները, Օրդուբադի գավառը, անցան Ռուսաստանի տիրապետության տակ: Երկու երկրների ռազմագերիներին թույլատվեց վերադառնալ հայրենիք: Պարսկաստանը պարտավորվում էր վճարել 40 միլիոն ռուբլի ռազմատուգանք: Երկու երկրների միջև վերականգնվեցին դիվանագիտական հարաբերությունները: Ազատ առևտրի իրավունք տվեց երկու երկրների հպատակներին և այլն:
     Պայմանագրում իրավունք տրվեց Պարսկաստանի տիրապետության տակ մնացած հայերին գաղթել ու բնակություն հաստատել Հայաստանում: Տեղական իշխանությունները աշխատում էին արգելել նախատեսվող վերաբնակեցումը, որովհետև զրկվում էին աշխատավոր հմուտ ձեռքերից: Չնայած խոչընդոտներին՝ վորաբնակվել ցանկացողների թիվը շատ մեծ էր, և այն լայն ծավալ ստացավ: Վերաբնակեցումը կազմակերպվեց 1828թ. Գարնանը: Մի քանի ամսվա ընթացքում Թավրիզի, Մակուի, Սալմաստի, Խոյի և այլ շրջաններից շուրջ 40 հազար հայեր գաղթեցին Արևելյան Հայաստան: Նրանք բնակություն հաստատեցին Երևանում, Նախիջևանուի գավառներում, Զանգեզուրում, Ղարաբաղում և այլ վայրերում:
     Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցնելով՝ Արևելյան Հայաստանի ժողովուրդը ազատվեց ձուլման և ֆիզիկական բնաջնջման վտանգից: Նրա ճակատաֆիրը կապվեց կենտրոնացված հզոր պետության հետ, որ ստացված կյանքի և գույքի ապահովության: Արևելյան Հայաստանը դարձավ հայ ժողովրդի ազգահավաքման և գոյատևման աստատուն ու ապահով կենտրոն:
     Ռուսաստանը ևես հետամնաց երկիր էր, բայց Պարսկաստանի համեմատությամբ առաջադեմ էր: Ռուսական պատմության կազմի մեջ մտնելով՝ հայ ժողովուրդը տնտեսական մշակույթին զարգացման ավելի լավ պայմաններ ստացավ: Ռուսական մշակույթը նպաստեց հայ արվեստի ու գիտության զարգացմանը:
     Նման դրական տեղաշարժերի հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է նկատի առնել, որ, Ռուսաստանի կազմի մեջ մտնելով, հայ ժողովուրդն ազատություն ձեռք չբերեց: Այս ամենով հանդերձ Արևելյան Հայաստանի միավումը/.........................................
     ­
ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՅՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ
Թագավորը և արքունի գործակալությունները: Հայ Արշակունիների թագավորության շրջանում պետական կարգը շարունակվում էր մնալ միապետական: Պատերազմ հայտարարելու, հաշտություն կնքելու, արտաքին գործերը վարելու գերագույն իրավունքը պատկանում էր թագավորին:
     Երկրի կառավարման և պաշտպանության գործում կարևոր նշանակույթւոն ունեին պետական վարչությունները՝ արքունի գործակալությունները:
     Թագավորը գործակալությունների ղեկավարների՝ գործակալների միջոցով կառավարում էր երկիրը:
     Հազարապետը ղեկավարում էր տնտեսական-հարկային գործը: Այս պաշտոնը Արշակունիների օրոք վարում էին Գնունիները և Ամատունիները:
     Սպարապետը զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարն էր: Այս պաշտոնը հիմնականում զբաղեցնում էին Մամիկոնյանները:
     Մարդապետը հսկում էր արքունի կլավածքները և գանձարանը: Գործակալությունը ղեկավարում էին Մարդապետունիները:
     Մեծ դատավորի պաշտոնը միջնադարում պատկանում էր հայոց կաթողիկոսին:
     Թագավորական շրջանում «թագակիր ասպետության» գործակալության պարտականությունը թագն արքայի գլխին դնելն էր և պալատական արարողությունները ղեկավաեր: Այս գործակալությունը տնօրինում էին Բագրատունիները:
     Մայրաքաղաքը կառավարող քաղաքագլուղը Արտաշատի շահն էր: Այս պաշտոնը թագվորը հանձնում էր ավագանու ներկայացուցիչներից մեկին:
     Պետական գրասենյակը և արքունի դիվանը գլխավորում էր սենեկապետը՝ թագավորի անձնական քարտուղարը:
     Պետական զինանշանը արծիվն էր: Դրոշը ծիրանագույն էր, որի վրա գործված էր ոսկեգույն արծիվ:
     Հայ նախարարների զբաղեցրած պաշտոնական դիրքն արքունիքում ու զորքի թվաքանակը գրանցվում էր Գահնամուկում և Զորանամակում:
     Երկրի համար առավել կարևոր հարցերը քննարկվում էին Աշխարհաժողովում, որը հնուց գումարվում էր Բագավանում՝ Հայոց ամանորի՝ նավասարդի տոնակատարության օրը:
Բանակը: Հայոց բանակի կանոնավոր թվակազմը 100-120 հազար էր: Այն բաղկացած էր հոծելազորքից և հեևակներից: Հայոց թագավորի և նախարարների պահած հեծելազորը միասին կազմում էր հայոց այրուձին:
     Թագավորական ոստանը պաշտպանում էին ոստանիկ այրուձի կոչվող հեծյալ ջոկատները: Թագավորի անձի պաշտպանությունն ապահովում էր ընտրյալ նետաձիգներից բաղկացած այրուձին՝ մաղխազի հրամանատարությամբ:
     Ըստ իրենց զորքի քանակի՝ նախարարները համարվում էին բյուրավորներ, հազարավորներ, հարյուրավորներ, հիսնավորներ և տասնավորներ: 




ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
     Հայաստաանի Հանրապետության հռչակումը: Երբ հայ ժողովուրդը թուրքական զավթիչների դեմ կյանքի ու մահվան կռիվ էր մղում 1918թ. Մայիսյան հերոսամարտերում, սուր հակասություններ էին առաջացել երկրամասի երեք հիմնական ազգություններից կազմված Անդերկովկասյան Դաշնային Հանրապետության իշխանության մարմիններում: Այդ իսկ պատճառով Անդեկովկասյան Դաշնության փլուզումը դարձավ անխուսափելի:
     1918թ. Մայսիս 26-ին լուծարվեց Անդերկովկասյան սեյմը, և դրանով կազմալուծվեց Անդերկովկասյան Հանրապետությունը: Այդ նույն օրը Վրաստանը հռչայեց իր անկախությունը, հաջորդ օրը՝ Ադրբեջանը, իսկ Մայիսի 28-ին Թիֆլիսում գործող Հայոց ազգային խորհուրդը որոշում կայացրեց հռչակել Հայաստանի անկախությունը: Ընդունված հայտարարագրում մասնավորապես ասվում էր. «Անդերկովկասի քաղաքական ամբողջության լուծարումով և Վրաստանի ու Անդրբեջանի անկախության հռչակումով ստեղծված նոր կացության հանդեպ՝ Հայոց ազգային խորհուրդ իրեն հայտարարում է հայկական գավառների գերագույն և միակ իշխանություն»:
   Այդպիսով՝ եղեռն ապրած հայ ժողովուրդը, թշնամու մահաբեր սպառնալիքների պայմաններում, ուժ գտավ իր մեջ և վերականգնեց հայոց անկախ պետականությունը: Հայաստանի անկախության հռչակումը շատ կաորևոր էր մեր ժողովրդի համար: Հայաստանի անկախության համար հայ ժողովուրդը պարտական էր ազատագրական իր տևական պայքաին, իսկ կոնկրետ պարագայում՝ Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի, Ղարաքիլիսայի հաղթական հերոսամարտերին: Ի նշանավորումն այդ իրադարձության՝ Մայսի 28-ը համարվում է հայության նվիրական տոներից մեկը՝ Առաջին հանրապետության օրը:
     Հայաստանի անկախության հռչակումը շրջադարձային եղավ հայ ժողովրդի քաղաքական և հոգևոր մշակույթային կյանքում:
     Բաթումի պայմանագիրը: Ինչպես արդեն տեղյակ եք 1918թ. Ապրիլին Տրապիզոնում ընդհատված թուրք-անդերկովկասյան բանակցությունները Մայիսի սկզբին վերսկսվեցին Բաթումում: Թուրքերը, ուրախացած իրենց ռազմական հաղթանակներով, ավելի կողոպտիչ պայմաններ ներկայացրեցին: Նրանք Մայիսի 26-ին վերջնագիր տվեցին անդերկովկասյան պատվիրակությանը: Բայց քանի որ հենց նույն օրը Անդերկովկասյան Հանրապետությունը կազմալուծվեց, ուստի նորահռչակ հանրապետություններից յուրաքանչյուրն ինքը պետք է լուծեր Թուրքիայի հետ պատերազմի և խաղաղության հարցը:
     Հենց Հայաստանի անկախությանը հռչակման օրը՝ Մայսի 28-ին, Հայոց ազգային խորհուրդը որոշեց նոր պատվիրակություն ուղարկել Բաթում և հաշտություն կնքել թուրքերի հետ: Նորանկախ Հայաստանի պատվիրակությունը գլխավորվեց Ալ. Խատիսյանը: Չնայած Մայիսյան հերոսամարտերին, այդուհանձերձ, մահացու վտանգը արևելյահայության գլխից լիովին չէր վերացել:
Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ էր հաշտություն կնքել և փոքր ինչ դադար առնել: Մայսի վերջին սկսվեցին հայ-թուրքական բանակցությունները: Հունիսի 4-ին կնքվեց Բաթումի հաշտության պայմանագիրը Հաաստանի Հանրապետության և Օսմանյան Թուրքիայի միջև: Պայմանները չափազանց ծանր էին Հայաստանի համար:
     Կնքված պայմանագրով հայ-թուրքական սահմանագիծը այնպես էր տարվում, որ երկիրը մասնատվում էր, և չնչին տարածք էր թողնվում Հայաստանին:
     Պայմանագրի համաձայն՝ Հայաստանը ունենալու էր սահմանափակ թվով զորք: Երկաթուղինեի վերահսկողությունն անցնելու էր Թուրքիային, որպեսզի կարողանա Հայաստանի վրայով զորք տեղափոխել Ադրբեջան: Դրա նպատակն էր՝ խորտակել Ստ. Շահումյանի գլխավորած Բաքվի կոմունան և տիրանալ Բաքվի նավթին: Դրանից զատ՝ Հայաստանը պարտավորվում էր կազմալուծել հայկական ազգային անկանոն զորախումբը և այլն: Այսպիսով՝ Բաթումի պայմանագրով Թուրքիային էր անցնում ոչ միայն Արևմտյան Հայաստանը, այլև Արևելյան Հայաստանի զգալի մասը՝ Կարսի մարզը և շուրջ 5 գավառ: Հայաստանի Հանրապետությունը մնում էր ընդհամենը 12 հազ. Քառ. կմ տարածք, որն ընգրկվում էր Սևանա լճի ավազանը և Արարատյան դաշտի մի մասը: Ընդհանուր հաշվով Թուրքիան Արևելյան Հայաստանից խլում էր 28հազ. Քառ. կմ տարածք:
     Բայց, մյուս կողմից, ճակատագրի հեգնանքով սա անկախ Հայաստանի առաջին միջազգային փաստաթուղթն էր, որով Թուրքիան առաջինը ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը: Բաթումի պայմանագիրը, որը չի վավերացվել ոչ Հայաստանի և ոչ էլ Թուրքիայի կառավարությունների կողմից իր ուժը պահպանեց մինչև համաշխարային պատերազմի ավարտը՝ 1918թ. Նոյեմբերը:
     Այսպիսով՝ չափազանց ծանր պայմաններում հռչակվեց Հայաստանի պետական անկախնությունը: Նորահռչակ Հայաստանի Հանարապետութունը հարկադրված էր կնքել Բաթումի կողոպտիչ պայամանագիրը: Բայց դրա շնորհիվ ձեռք բերվեց դադար, որը հնարավորություն տվեց սկսելու պետական շինարարության գործընթացը:




ՊԱՅՔԱՐ ԹԱԳԱՎՈՐԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ ՀԱՄԱՐ
     Մեծ Հայքի թագավորությունը Տրդատ III-ի իշխանության վերջին շրջանում: Տրդատ Մեծի իշխանության վերջին շրջանի վերաբերյալ կցկտուր տեղեկություններ են պահվել: Հայտնի է որ 311թ. –ին Տրդատը ծանր պարտության մատնեց Հռոմի Մաքսիմիանոս Դայա կայսեր՝ Մեծ Հայքի ներխուժած բանակներին, որոնք փորձում էին պատժել քրիստենություն ընդունած հայերին:
    
Սակայն հռոմեական կայսեր Կոստանդինոսի օրոք Հռոմեական կայսրության հետ հաստատվեցին բարիդրացիական հարաբերություններ: Հռոմ ժամանած Տրդադ Մեծը և Գրիգոր Լուսաորիչը 321թ.-ին դաշինք կնքեցին կայսրության հետ: Դաշնագրով Հռոմը հանձն էր առնում անհրաժեշտության դեպքում ռազմական ուժով օգնել Հայոց թագավորությանը:
    
Քրիստոնեության ընդունումով արքունի իշպանությունը համարվում էր Աստծոց տրված, այլ ոչ, թե կայսրից ստացված: Տրդատի իշխանույթան տարիներին Հայոց թագավորությանը հաջողվեց իր գերիշխանությունը հաստատել հարևան Վիրքում ու Աղվանքում: Գրիգոր Լուսաորիչի թոռ Գրիգորիսը ձեռնադրվեց Հայոց Արևելքից կողմերի Վրաց ու Աղվանից կողմերի եպիսկոպոս: Նրա քարոզչության շնորհիվ Հայոց թագավորությունը տարածվեց մինչև Կովկասյան լեռներ:
    
Տրդատ Մեծին է վերագրվում 303թ. Կաթողիկե եկեղեցու հիմնադրումը Վաղարշապատում: Նա մահացավ 330 թվականին: Նրանից մի քանի տարի առաջ՝ 325թ. Մանեա այրք կոչվող վայրում մահացել էր Գրիգոր Լուսավորիչը:
    
Խոսրով III Կոտակը և նախարարները: Տրդատ III Մեծի օրոք թագավորները, նախարարները և եկեղեցին համերաշխ էին: Նրա մահից հետո գահ բարձրացավ որդին՝ Խոսրով III-ը (330-338թթ.), որը կարճահասակության պատճառով կոչվել էր Կոտակ: Նրա օրոք Հայոց արքունիքը որոշում է իր վերահսկողության տակ առնել մայրաքաղաքից դեպի երկրի սահմաններ ձգվող մայրուղիները: Դրա նպատակը կենտոնաձիգ իշխանության ապրապնդումն էր: Արքունիքը կարողացավ մայրուղիների վրա գտնվող նախարարություններին հնազանդեցնել, իսկ դիմադրող տոհմերին՝ բնաջնջել: Ոչնչացվեց Օրդունիների և Մանավազյաննյերի ընտանիքները: Խոսրով III-ը հանդես բերեց ուժեղ կամք: Նա խստությամբ գերազանցեց իր նախորդիներին և շարունակեց հոր թագավորական իշխանության ամրապնդման ու հզորացման քաղաքականությունը:
    
Խոսրով Կոտակը ծավալեց շինարարական լայն գործունելություն: Քանի որ Երասխի ջրերն Արտաշատից հեռացել էին՝ առաջացնելով ճահճուտներ, նա Արտաշատից ոչ հեռու Դվին կոչվող բլրի վրա հիմադրեց Դվին անունով մի նոր քաղաք: Այնտեղ կառուցվեց արքունի ապարանք:
    
Թագավորի մեծագործություններից մեկն էլ եղավ Դվինի շուրջը երկու արհեստական անտառների տնկումը: Նրա հրամանով Գառնու ամրոցից մինչև Դվին կաղնու ծառեր տնկվեցին: Երկրորդ անտառը տարածվում էր մինչև Երասխի ափեր և թագավորի անունով կոչվեց Խոսրովակերտ: Անտառը, որը պահպանվում է մինչ օրս վերածված է պետական արգելոցի և կոչվում է Խոսրովի անտառ: Թագավերի հրամանով այդ անտառներում որսի տարբեր կենդանիներ բաց թողվեցին: Դրանք դարձան ոչ միայն արքունի որսատեղի, այլև զինավարժության վայր:
     335
թ. Հայոց թագավորության անդորը խախտտեցին Կասպից ծովի առափյան շրջանում բնակվող մազքութական ցեղերը: Նրանց Սանեսան թագավորի հրամանով սպանվեց մազութների մեջ քրիստոնեություն տարածեղ Գրիգորիս եպիսկոպոսը: Ապա, անցնելով Կուրը, նրանք հասան Արարատ և գրավեցին Վաղարշապատը: Հայոց բանակը, անցնելով հակահարձակման ոչ միայն ազատագրեց Վաղարշապատը, այլև Օշականի ճակատամարտում ջախջախեց մազքութական բանակը, և այդ ճակատամարտում սպանվեց Սանեսան թագավորը:
     IV-
րդ դարի 30-ական թվականներին կրկին սրվեցին պարսկա-հռոմեական հարաբերությունները: Պարսից Շապուհ II Երկարակյաց թագավորը (309-379թթ.) դեռ մինչև Մծբենի պայմանագրի ժամկետի լրանալը՝ 337թ. Պատերազմ սկսեց Հռոմի և Մեծ Հայքի թագավորության դեմ: Բզնունյաց նախարար Դատաբեն մեծ բանակով ուղակվեց կասեցնելու թշնամու առաջխաղացումը, սակայն նա անցավ հակարակոդի կողմը: Դավաճանեց նաև Աղձյան բդեշխ Բակուրը: Օգտվելով դրանցից թշնամին թափանցեց երկրի կենտրոնական շրջանները: Սակայն հայկական բանակը Վանա լճի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում փառահեղ հաղթանակ տարավ պարսից զորքերի դեմ: Գերի ընկած Դատաբե Բզունին, համաձայն հինավուրց սովորության, քարկոծելով սպանվեց: Նրա տոհմը բնաջնջվեց: Նույն ճակտագրի արժանացա Աղձնիքի բդեշխ Բակուրը և նրա ընտանիքը: Հիշյալ իշխանների տիրութները հիմնականում գրավեցին արքունի օգտին, իսկ մնացած մասը հանձնվեց եկեղեցուն:
     Տիրան Արշակունու ներքին և արտաքին քաղաքականությունը: Խոսրով Կոտակին հաջորդեց նրա որդի Տիրանը (338-350թթ.): Նրա օրոք պատերազմ բռնկեվ Հռոմի և Պարսկաստանի միջև: Տիրանն ամեն կերպ աշխատեց խուսափլ երկու պետույթւոնների միջև՝ բարեկամություն պահպանելով կայսրության և բնականոն հարաբերություններ Սասանյան արքունիքի հետ: Նա շարունակեց հոր՝ թագավորական իշխանությունն ուժեղացնելու քաղաքականությունը: Տիրանի հրամանով գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջվեցին Ռշտունիները, Արծրունիները և այլ նախարարական ընտանիքներ: Ըմբոստ նախարարների դեմ Տիրան թագավորի սկսած պայքարում կարևոր դեր ունեցավ Հայր մարդպետը: Նա ձգտում էր անհնազանդ նախարարներին պատժելով ուժեղացնել թագավորական իշխանությունը:
     Քրիստոնեկանան եկեղեցու ուժեղացումը և ավատատիրական հաստատությւոնը վերածվելը խիստ անհանգստացրեց Տիրանին: Թագավերին և նրա շրջապատին դու էին գալիս եկեղեցու հզորանալն ու արքունիքին հասկադրելու փորձերը: Հավասարակշռությւոնն ստեղծելու նպատակոց թագավերը չխորընդոռեց հեթանոսության աշխուժացումը: Դա առաջ բերեց կաթողիկոս Հուսիկի բուռն դժգոհույթւոնը: Բանն այնեղ հասավ, որ եկեղեցին Տիրանին համարեցին ուրացեղ, իսկ Հուսիկը նրան արգելեց եկեղեցի մտնել: Թագավորը, որը բնավ էլ հեթանոս չէր դարձել և լոկ նպատակ ուներ դրանոց եկեղեցու դիրքերը թուլացնել, զայրանալով՝ կարգադրց սպանել Հուսիկին: Կաթողիկոսը խլվեց Լուսացերիչի տոհմիվ, իսկ նոր ձեռնադրված կաթողիկոսներն անմռունչ ենթարկվում էին արքային:
     Տիրանի կյաքնի վերջին տարիներին կրկին պատերազմ բռնկվեղ Հռոմի և Պարսկաստանի միջև: Հայոց թագավորը ստիպված եղավ դաշնակցել Հռոմի հետ: Վերջինս այդ կռիվներում պարտվեց, իսկ պարսկական զորքերը, դրանից օգտվելով ներխուժեցին Հայաստան: Տիրանը գերի ընկավ Շապուհ II-ի հրամանով կուրացավ: Սակայն, ի վերջո, Շապուհ II-ը, պատերազմում անհաջողություն կրելով, ստիպված եղավ գերությունի ազատել Տիրանին:
     Գահ բարձրացավ Տիրանի որդին՝ Արշակ II-րդը:



Հայկական մշակույթի ակունքները: Հայկական առասպելնորը:
Հայկական մշակությի ակունքները: Հայկական մշակույթը սկիզբ է առել անհիշելի ժամանակներում: Դեռևս վաղ պետական կազմավորումների ժամանկաշրջանում ծնունդ էին առնում առասպելներն ու վիպագրերը, կրոնական հավատալիքներն ու սովորույթները: Դրանցից շատերը պահպանվել եմ մինչ այսօր և սիրված են նաև մեր օրերում:
Հայկական մշակույթի հնագույն ակունքների մասին կան նաև բազմաթիվ նյութական վկայություններ:
Հայտնաբերվել են բազմաթիվ հնագույն բնակավայրեր, բանբարաններ ու ամրոցներ: Հայկական առասպելները:  Առասպելներն աստվածների, հերոսների մասին ստեղծված հանգույն ավանդապատմումներն են: Դրանք շատ հաճախ ունենում են ոչ իրական, չափազանցված դրվագներ:
  Մեզ են հասել բազմաթիվ առասպելներ: Հայ ժողովրդի ստեղծագործական գոհաներից է Վահագն աստծո ծննդյան երգը: Վահագնի մասին պատմվում է, որ նա ոչնչացրել է վիշապներին, որոնք չար ուժեր էին, ուստի կոչվում է Վիշապաքաղ:
  Հայության ամենասիրելի ավանդապատումներից է <<Հայկ և Բել>> դիցավեպը: Ըստ դրա Հայկն առաջին մեծ աստվածներից մեկի որդին էր: Նա պայքարում էր բռնակալ Բելի դեմ: Պայքարն ավարտվեց Հայի հաղթանաով: Հայկը դարձավ Հայոց պետության հիմնադիրը, և ստեղծեց հայկական օրացույցը՝ Հայոց բուն տոմարը:
    Ըստ հայկական հնամենի ավանդազրույցի՝ մենք հայ ենք կոչվում մեր նախնի դյցութազուն Հայկի անունով: Իսկ Հայկի ժառանգներից մեկի՝ քաջ նահապետ Արամի անունով օտարները մեզ կոչում են <<արմեն>>, իսկ մեր երկրը <<Արմենիա>>:
  Հայկի ժառանգերից էր Տորք անգեղը:
  <<Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ>> առասպելում փառաբանվում է Հայկազուն Արայի հավատարմությւոնը: Նա չի գայթակղվում այլ երկրի հարստությւոններով և օտար թագուհով, այլ նախընտրում է սեփական երկիրն ու ընտանիքը:
    Առասպելներում արտացոկված են հայ ժողովրդի հերոսական ոգին, նրա արդարասիրությունն ու պայքարելու կամքը:
                                                                                                                  






Հայկական վիպերգեր
Ալլաներ – ներկայիս օսերի նախնիները
Վիպերգեր:  Վիպերգերը հիմնված են պատմական հավաստի դեպքերի վրա: Դրանց հերոսները պատմական կերպարներն են:
     Մեզ են հասել «Տիգրան և Աժդահակ», «Երվանդ և Արտաշես», «Արտաշես և Սաթենիկ», «Արտաշես և Արտավազդ», և այլ վիպերգեր, որոնք ևս գիր է առել Մովսես Խորենացին:
«Տիգրան և Աժդահակ»: Այս վիպերգը նվիրված է Ք. Ա. Վեցերորդ դարի պատմական իրադարձություններին: Հայոց արքա Տիգրան Երվանդյանը դաշնակցեց պարսից արքա Կլուրոս Մեծի հետ, և միասին տապալեցին Մարաստանի արքա Աժդահակին ու նրա տերությանը:
     Արտաշեսի վիպերգաշարը: Առավել սիրված է եղել Արտաշես Աշխարհակալ արքան, որի կյանքի առանձին հատվածներ ներկայացվել են վիպերգերի տեսքով: Արտաշես արքայի մանկության և գահակալության մասին է պատմում «Երվանդ և Արտաշես» վիպերգը: Այդտեղ ներկայացվում է, թե շնորհիվ իր դայակ Սմբատ Բագրատունու ինչպես է նափրկվել և հետագայում Երվանդ վերջինից խլել գահը:
     Արտաշեսը պաշտպանում է Հայաստանի սահմանները թշնամիների հարձակումներից: Այդպիսի մի դրվագ կա «Արտաշես և Սաթենիկ» վիպերգում:
     Արտաշեսը սիրահարվում է ալանանց հրեշագեղ արքայադստերն ու խնամախոս է ուղարկում նրա հայր-արքայի մոտ՝ խնդրելով Սաթենիկի ձեռքը: Սաթենիկի հայրը մերժում է՝ նշելով, որ Արտաշեսն ի վիճակի չի լինի վճարել այն մեծ գլխագինը, որը, ալանական սովորույթի համաձայն, պետք է վճարեր փեսան հարսի համար:
    Չնայաց Հայոց արքան ամուսնանում է ալանաց արքայադստեր հետ:
Արտաշեսը մեռավ քառասունմեկ տարի իշխելուց հետո: Նրան թաղեցին ոսկյա դագաղով:
     Արտախեսի վիպերգերին հաորդում է նրա որգու Արտաազդի վիպերգը, որն ավելի շատ հագեցած է առասպելական տարրերով:







Հայոց նախաքրիստոնեական հավատք
Վաղագույն հավատալիքները: Դեռ անհիշելի ժամանակներում մարդիկ աստվածացրել և պաշտում էին երկնային մարմիննեն ու երևույթները՝ արև, լուսինը, աստղերը, կայծակը և այլն:
     Հայկական պետականությունների դիցարանները: Հնում մարդիկ պաշտում էին բազմաթիվ աստվածությունների: Երբ ցեղերը միավորվելով ստեղծեցին առաջին պետական կազմավորումները, նրանք «միավորեցին» նաև իրենց աստվածներին: Կրոնի այդ տեսակը կոչվում է բազամստվածություն (հայտնի է նաև հեթանոսություն անունով): Տվյալ պետության մեջ պաշտող աստվածների համախումբը կոչվում էր դիցարան:
Արատտայի երկրի հովանաոր աստված Հայկը, որ համարվում էր արարչագործ Հայա աստծո որդին: Հայկի անունով էր կոչվում երկնքի ամենապայծառ համաստեղությունը՝ Օրիոնը:
     Բազմաստվածության դարաշրջանի ավարտի հետո Հայկը մեծարվել է իբրև մեր ազգի նախն-նահապետ և շատ սիրված է ու մեծարվում է մինչև ասյօր:
     Վանի թագավորության դիցարանն արձանագրված է Մհերի դռան վրա: Այն կազմված է եղել 35 աստվածներից և 35 դիցուհիներից: Աստվածների հայր Խալդին համարվում էր երկնքի ու երկրի, ըիեզերքի արարիչ:
     Վանի թագավորույթւոնից հետո ձևավորվում է նոր դիցարան: Քրիստոնեության ընդունման նախօրյակին հայոց դիցարանը ներկայանում է հետևյլա տեսքով:
    Դիցարանը ղեկավարում էր Արամազդը, որին պաշտում էին իբրև արարիչ երկրի և երկնքի: Նա բարօրության, լիության, արիության շնորհող էր:
     Չափազանց սիրված էր Մայր դիցուհի Անահիտը, որին մեծարում էին «Ոսկեմայր» տիտղոսով:
     Ռազմի և քաջության աստվածն էր Վահագնը: Նրա կինը՝ Աստղիկ դիցուհին, երկնային լույսի, սիրո և գեղեցկության աստվածուհին էր, որին էլ նվիրված էր Վարդավառի տոնը:
     Սիրված դիցուհի էր Նանեն՝ մայրության և ընտանիքի պահպանման դիցուհին:
     Արեգ-Միհրն արեգակի, լույսի և արդարության աստվածն էր: Հայերը երկրպագում էին նաև Տիր աստծուն, որը գրի և գրականության, արվեստի ու գիտության հովանավորն էր: Մեր դիցարանում իր տեղն ուներ հյուընկալության Վանատուր աստվածը:
     Հելլենիզմի դարաշրջանում հայոց աստվածները համապատասխանեցվել են հունականների հետ (Արտավազդ-Զևս, Անահիտ-Արտեմիս, Վահագն-Հերկուլես, Տիր-Ապոլոն և այլն): Բայց օտար աստվածների անուները չեն տարածվել մեր ժողովրդի մեջ:
     Հայոց հին հավատի ամենաբնորոշ գիծն այն է, որ մեր ժողովուրդը չի պաշտել չար աստվածների:
 




6-րդ դասարանի դասագրքից

Հայաստանի խորհրդային իշխանություն
Հայաստանի խորհրդային իշխանության առաջ դրված էր իր ազգային տարացքների հիմնախնդիրը: Իշխանության ղեկի նստած հայ բոլշեվիկները անտարբեր չէին սահմանների և տարացքների արդարացի լուծման հարցում:
Անդերկովկասյան երեք հանրապետությունների միջև եղած տարացքային վերեճերը լուծելու համար գոյությւոն ուներ համապատասխան հանձնաժողով Ս. Կիրովի նախագահությամբ և երեք հանրապետությունների ներկայացուցիչները: Թիֆլիսում կայացած հանձնաժողովի ժամանակ Հայաստաի ներկայացուցիչ Ալ. Բեկզադյանը առաջարկեց հաշվի առնել Հայաստանի հանրապետության սոցիալական վատ վիճակը և տարացքային զիճում անել: Ադրբեջ և Վրաստանը դեմ քվեարկեցին:
Հայաստանի տարացքների հարցը 1921 թ. Մարտի 16-ի Մեսկվայի և Հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրում: Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի վերանայման նկատմամբ Թուրքիան ուներ ժխտական դիրք, և Հայաստանը ապավինում էր Ռուսաստնի օգնությանը: Թուքիան ամեն ինչ անում էր որպեսզի ամեն ինչ լինի իրենց օգտին, հակառակ դեպքում սպառնալով անցնել Անտանտի կողմը: (Անտատն՝ Անգլիա Ֆրանսիա): Եվ նա հասավ իր նպատակին: Ռուսաստանը Հայկական կողմը նվիրաբերեց Թուքիային: 1921 թվականի փետրվարի 26-ից մարտի 6-ը Մոսկավայում կայացած ռուս-թուրքական բանակցությունը ավարտվեց եղբայրության մասին պայմանագրի ստորագրումով
Հայաստանը ըստ Մոսկվայի 1921թ;. Մարտի 16-ի ռուս-թուրքական պայմանագրի
Մոսկվայի պայմանագրի համաձայն Հայաստանը մնաց 29 հավազր քառակուսի կիլոմետր տարացք:
Արզախի հիմնախնդիրը
Այլ եղավ Լեռնային Ղարաբաղի ճակատաիգրը: Գարեգին Նժդեհը շարունակում էր պնդել Լեռնային Ղարաբաղի միացման պահանջը, որպես իր պայքարը դադարեցնելու պայման:
Հայաստանի կառավարությունը 1921 թվականի հունսիս 12-ին հայտարարեց հետևյալը «Ադրջեջանի ԽՍՀ Հեղկոմի հռչակագրի և Հայաստանի ու Ադրբեջանի հանրապետությունների կառավարությունների միջև եղած համաձայնության հիման վրա հայտարարվում է, որ Լեռնային Ղարաբաղն այժմվանից կազմում է Հայկական ԽՍՀ անբաժան մասը»



Տրդատ արքայազնի և Գրիգոր Պարթևի մանկությունը: III –րդ դարի կեսերին Սասանյան արքա Շապուհ I-ը հարձակվեց Մեծ Հայքի թագավորության վրա: Տրդատ II-ը ստիպված էր հեռանալ հռոմեական կայսրությունից: Հայոց գահին շուտեվ բարձրացավ Խոսրով II-ը: Պարսից արքան պարտություն կրելով Հայոց թագավորությունից, Հայաստան ուղարկեց Անակ Պարթևին՝ Խոսրովին սպանելու հրամանով: Հայաստա գալուց, և Գրիգորի ծնվելուց 3 տարի հետո Անակը սպանում է Խոսրովին:
Անակի որդուն՝ Գրիգորին դայակները փախցնում են Կապադեվկայի Մաժաք-Կեսարիա քաղաքը: Իսկ Խոսրովի որդուն՝ Տրդատին, դայակները փախցնելով տանւոմ են հռոմեական կայսեր արքունիկ:
Հայոց սրբավայրերի ավերումը պարսից դրածոների կողմից: Սասանյանների նվաճողական քաղաքականության հետևանքով 260-ական թվակաների կեսերից հայոց գաղը զավթեցին պարսից դրածո մի քանի թագաժառանքներ, որոնք հետագայում գահակալեցին Իրանում: Մովսես Խորենացին այդ ժամանակաշրջանը բնութագրել է որպես «Ժամանակ անիշխանության»:
Հայոց գահը զավթած պարսից արքայազն Որմիզդ-Արտաշիրի հրամանով պարսից մոգերը կործանում էին հին հայոց տաճարները: Արմավիրում կանգնեցված և այնտեղից Բագարան, այնուգետև Արտաշատ տեղափոխված արձանները, որ գնում քանդակվել էին ի հիշատակ հաոց նախնիների, Արտաշիրը հրամաել էր փշրել: Նրա հրամանով նաև Արտաշես I-ի սահմանքարերի գրություններն անվանական փոփոխում էին
«Արտաշիրական»: Այսինքն՝ պարսից մոգերը հին հայոց սրբավայրերը և նախիներին հնիրված հուշարձանները պղծում կամ ավիրում էին:


Հայկական լեռնաշխարհ

     «Հայրենիք» հասկացությունը: Աշխարհի յուրաքանչհուր ժողովուրդ ունի իր հայրենքիը: Դա այն տարածքն է, որտեղ նա դարեր շարունակ ապրում է, կերտում իր պատմությունը, արարում մշակույթային արժեքներ:
    
Ամենավաղ ժամանակներում մարդիկ ապրել են այն վայրերում, որտեղ եղել են կյանքի համար բարենպաստ պայմաններ: Հետագայում նրանք տեղաշրժվել են այլ վայրեր և հետզհետե բնակեցրել երկրագնդի գրեթե ողջ տարածքը: Կան ազգեր, որոնք, ի սկզբանե ձրևավորվելով մի որոշակի տարածքի վրա, մշտապես մնացել են նույն տեղում: Այնտեղ է անցել նրանց ամբողջ պատմական ուղին: Այդպիսի հին ու բնիկ ազգերից են հայրեը: Հայերի հայրենքիը կոչվում է Հայաստան: Այդ ընգրկում է ամբողջ Հայկական լեռանշխարհը: Ահա թե ինչու Հայկական լեռնաշխարհը համարվում հայերի բնօրրանը:
     Հայրենիքը սբացվել է և ժողովրդի հիշողության մեջ մնացել է առասպելներով, լեգենդներով ու հետաքրքիր պատմություններով: Այդ հայրենի հողը՝ հայրենիքը, պաշտպանելը դարձել է յուրաքանչյուր հայի սրբազան օարտանքը և պատվավոր իրավունքը:
     Հայկական լեռնաշխարհի դիրքն ու սահմանները: Հայերի հայրենիք Հայկական լեռնաշխարհն ունի գերազանց լեռնային տեղանք: Ամբողջ տարածքը կտրտված է բարձր լեռնաշխթաներով ու խոր ձորերով: Կան նաև դաշտեր, հովիտներ ու սարահարթեր:
     Ընդհանուր առմամբ Հայաստանի տարածքը հարևան երկրների համեմատ բարձր է: Դրա պատճառով հաճախ անվանում են նաև Հայկական բարձրավանդակ, Լեռնային երկիր, Լեռնային կղզի: Օտարները Հայաստանը կոչել են Արմենիա, Ուրարտու, հարևան վրացիները Սոմխեթի:
     Հայկական լեռնաշխարհի սահմանները հարավում հասնում են Հայկական Տավրոսի, հյուսիսարևմուտքում՝ Պոնտոսի լեռներին: Հյուսիսում Կուր գետն է, արևելքում՝ Կասպից ծովը և Ուրմիա լիճը: Արևմուտքում՝ Փոքրասիական սարահարթը: Լեռնաշխարհի կենտրոնական մասը հաճախ կողչվել է Միջնաշխարհ:
     Լեռնեռրը: Հայկական բարձրավանդակի ամենաբարձր լեռը Մեծ Արարատն է, որը հայտնի է նաև Մաիս անունով: Այն ծովի մակարդակից մարձր է 5165մ: Իսկ Փոքր Արարատը կամ Սիսն ունի 3925մ բարձրություն:
    
Ըստ Աստվածաշնչի՝ Համաշխարհային ջրհեղեղի ժամանակ Նոյ նահապետի տապանը հանգրվանել է Արարատի գագաթին: Արարատ լեռը քրիստոնյաների, առաջին հերթին՝ հայերի համար համարվում է սրբազան լեռ:
     Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական մասում՝ Արարատից անմիջապես արևմուտքում, երկար ձգվում են միմյանց կպած, կարծես հայկական հինավուրց քոչարի պարը բռնած բազմաթիվ լեռնագագաթներ: Այդ պատճառով լեռների այդ շարքը՝ լեռնաշղթան, ստացել է Հայկական պար պատկերավոր անունը:
     Հայաստանի Հանրապետության (ՀՀ) ամենաբարձր լեռը Արագածն է: Այն ունի 4096մ բարձրություն: Ըստ ավանդության՝ Արագածի գագաթին գտնվում է Հայող առաջին կաթողիկոս Գրիգոր Լուսավորիչի կանթեղը:
     Հայկական լեռնաշխարհի բոլոր լեռները հրաբխային հանգած գագաթներ են: Սակայն կա մի գագաթ՝ Թոնդուրեկը, որն այսօր էլ գործող է: Մեր հայրենի տարածաշրջանը շարունակում է մնալ ակտիվ երկրաշարժային գոտի:

Комментарии

Популярные сообщения из этого блога

Նախագիծ

Մաթեմատիկայի տնային աշխատանք